Protocol › Follow-up · Laatst herzien 2026-05-16
Follow-up en nazorg
Samenvatting
Het Dutch Protocol omvatte drie gedocumenteerde meetmomenten: T0 vóór aanvang GnRHa, T1 bij start van cross-sex hormonen en T2 ongeveer één jaar postoperatief. Gestandaardiseerde instrumenten waren onder meer de Utrecht Gender Dysphoria Scale, de Body Image Scale, CBCL/YSR en de Beck Depression Inventory. Lange-termijn-follow-up voorbij T2 werd toegevoegd in latere cohortstudies — zie /studies/follow-up-studies-overzicht/.
1. Oorspronkelijke meetmomenten
De meetmomenten volgen rechtstreeks de drie fasen van het protocol — zie /protocol/de-drie-fasen/.
| Punt | Tijdstip | Inhoud |
|---|---|---|
| T0 | Baseline, vóór GnRHa | Diagnostiek, vragenlijsten, somatische status |
| T1 | Bij start cross-sex hormonen (~16 j) | Herevaluatie, herhaling vragenlijsten |
| T2 | ~1 jaar postoperatief | Functionele uitkomsten, psychologische status |
2. Uitkomstmaten
- Utrecht Gender Dysphoria Scale — 12-item vragenlijst, dysforie-intensiteit.
- Body Image Scale — lichaamsbeeldspecifieke ontevredenheid.
- CBCL / YSR — gedrags- en emotionele problemen.
- Beck Depression Inventory — depressiescore.
- Trait Anxiety Inventory — angstscore.
3. Beperkingen
Door verschillende reviewers (waaronder SBU 2022 en Cass 2024) is opgemerkt dat de oorspronkelijke follow-up tot één jaar postoperatief — gemiddelde leeftijd circa 20 — uitspraken over lange-termijneffecten op identiteit, fertiliteit, bot- en cardiovasculaire gezondheid beperkt.1 Latere cohorten hebben langere follow-upperiodes geïntroduceerd; zie /studies/follow-up-studies-overzicht/ en /studies/sample-size-en-uitval/.
Kritische noot
De UGDS — het centrale meetinstrument voor dysforie — heeft verschillende formuleringen voor MtF en FtM, wat directe T0/T2-vergelijking compliceert (Biggs 2023). Een nieuwere Finse registerstudie (Ruuska et al., 2026, geciteerd in publiek commentaar) rapporteert dat psychiatrische zorgbehoefte na behandeling juist toeneemt in plaats van afneemt — bevindingen die nauwelijks zichtbaar zijn in oorspronkelijke meetinstrumenten van het Dutch Protocol, die zich richten op zelf-rapportage van dysforie en niet op psychiatrische zorgconsumptie.2
Zie ook
- De drie fasen — waarop de meetmomenten T0/T1/T2 aansluiten.
- Follow-up-studies — overzicht — alle gepubliceerde follow-up-cohorten.
- De Vries et al. (2014) — de psychologische uitkomstenstudie op T2.
- Sample size en uitval — wie uit het oorspronkelijke cohort uitviel.
- Methodologische kritiek — onder meer over UGDS-vergelijkbaarheid.
- SBU (2022) — Zweedse systematische review over bewijskracht.
- Cass Review (2024) — aanbevelingen voor lange-termijn-follow-up.
- Personenregister — Cohen-Kettenis, de Vries, Steensma.
- Internationale vergelijking — follow-up-praktijken per land.
- Tijdlijn — follow-up-studies in chronologie.
- FAQ · Begrippenlijst · Voor ouders.
Voetnoten
- SBU. Hormone therapy at gender dysphoria in adolescents — a systematic review. Stockholm: Swedish Agency for Health Technology Assessment; 2022.
- Biggs M. J Sex Marital Ther. 2023;49(4):348–68. Genderzorgen. Transgenderzorg onder de loep. Substack, 10 april 2026.