Protocol › De drie fasen · Laatst herzien 2026-05-16
De drie behandelfasen
Samenvatting
Het Dutch Protocol onderscheidt drie behandelfasen: (1) een volledig reversibele fase met psychologische evaluatie en puberteitsonderdrukking via GnRH-agonisten, (2) een partieel reversibele fase met cross-sex hormonen, en (3) een irreversibele fase met geslachtsbevestigende chirurgie. Het onderscheid naar reversibiliteit staat expliciet in de publicatie van Delemarre / Cohen-Kettenis uit 2006 en werd overgenomen door de Endocrine Society en WPATH.
1. Overzicht
| Fase | Interventie | Leeftijd (oorsp.) | Reversibiliteit |
|---|---|---|---|
| 1 | Psychologische diagnostiek + GnRHa | ~12, Tanner 2–3 | Volledig reversibel (zoals oorspronkelijk gesteld) |
| 2 | Cross-sex hormonen (oestrogenen / testosteron) | ~16 | Partieel reversibel |
| 3 | Geslachtsbevestigende chirurgie | ≥ 18 | Irreversibel |
2. Fase 1 — Diagnostiek en puberteitsremming
De eerste fase combineert uitgebreide psychologische beoordeling met onderdrukking van de endogene puberteit met behulp van GnRH-agonisten (triptoreline, leuproreline of nafareline). De diagnostiek omvat klinische interviews, gestandaardiseerde vragenlijsten en — bij minderjarigen — beoordeling van het gezin.1 Puberteitsremming wordt aangevangen vanaf Tanner-stadium 2 of 3, wat doorgaans overeenkomt met circa 12 jaar bij biologisch vrouwelijke en circa 13 jaar bij biologisch mannelijke adolescenten.
De oorspronkelijke rationale was dat deze fase "diagnostische ruimte" creëert: tijd voor reflectie zonder dat secundaire geslachtskenmerken zich ontwikkelen die later moeilijk omkeerbaar zijn. Cohen-Kettenis (1998) beschrijft GnRHa-behandeling als "volledig reversibel" — een formulering die later door evaluatierapporten (waaronder de Cass Review 2024) als onvoldoende onderbouwd is bekritiseerd.2
3. Fase 2 — Cross-sex hormoontherapie
Vanaf circa 16 jaar wordt geleidelijk cross-sex hormoontherapie toegevoegd: oestrogenen voor MtF-patiënten, testosteron voor FtM-patiënten. De effecten op stem (bij testosteron), borstontwikkeling (bij oestrogenen) en vetdistributie worden als partieel reversibel geclassificeerd; effecten op vruchtbaarheid worden als veelal irreversibel beschouwd indien hormoontherapie aansluit op puberteitsremming zonder voorafgaande gametenopslag.3
4. Fase 3 — Chirurgie
Geslachtsbevestigende chirurgie was in de oorspronkelijke opzet voorbehouden aan patiënten van 18 jaar of ouder. Dit omvat mastectomie (FtM), genitale chirurgie en faciale feminisatie (MtF). De volgorde, indicatie en techniek worden door het multidisciplinaire team in overleg met de patiënt en — bij minderjarigen tot 16 jaar — de ouders bepaald.
Kritische noot
De driedeling reversibel / partieel reversibel / irreversibel staat onder druk. (i) Bekende effecten van GnRHa op botmineralisatie en hersenontwikkeling zijn niet "neutraal"; lange-termijngegevens ontbreken (SBU 2022, Cass 2024). (ii) De kortere groei tijdens GnRHa heeft blijvende invloed op lichaamslengte en seksuele functie als CSH direct aansluit. (iii) Continuatiepercentages van GnRHa naar CSH zijn 96–98% — wat betekent dat de "reversibele" eerste fase in praktijk geen reflectiefase blijkt te zijn, maar een eerste stap in een vrijwel deterministische pijplijn (follow-up-overzicht).4
Zie ook
- Originele protocolbeschrijving: Delemarre 2006
- Leeftijds- en Tanner-criteria per fase: Leeftijdscriteria
- Informed consent rond elke fase: Informed consent
- Uitkomstmaten per fase: Follow-up structuur
- Continuatie-cijfers: Follow-up-studies overzicht
- Systematische evaluatie van de fasen: Cass Review, SBU
- Personenregister — Cohen-Kettenis, Delemarre, de Vries.
- Internationale vergelijking — hoe andere landen omgaan met de fasen.
- Tijdlijn — protocol-ontwikkeling chronologisch.
- FAQ · Begrippenlijst · Voor ouders.
Voetnoten
- Delemarre-van de Waal HA, Cohen-Kettenis PT. Clinical management of gender identity disorder in adolescents. Eur J Endocrinol. 2006;155(S1):S131–7.
- Cass H. Independent review of gender identity services for children and young people: final report. NHS England; april 2024. p. 174–186.
- Hembree WC, et al. Endocrine treatment of gender-dysphoric/gender-incongruent persons. J Clin Endocrinol Metab. 2017;102(11):3869–903.
- van der Loos MATC, et al. Continuation of gender-affirming hormones in adolescents and young adults. Lancet Child Adolesc Health. 2022;6(12):869–75.