Protocol › Wijzigingen · Laatst herzien 2026-05-16
Wijzigingen over tijd
Samenvatting
Het Dutch Protocol kende verschillende gedocumenteerde herzieningen: het casereport van 1998, de formele codificatie door Delemarre & Cohen-Kettenis in 2006, de Endocrine Society-richtlijn van 2009 (herzien in 2017) en de Nederlandse Kwaliteitsstandaard van 2018. Vanaf 2020 hebben verschillende landen na systematische evidence reviews substantiële afwijkingen van het oorspronkelijke protocol ingevoerd.
Chronologisch overzicht
| Jaar | Document / gebeurtenis | Wijziging |
|---|---|---|
| 1987–1988 | Eerste GnRHa-behandeling (VUmc) | Klinische introductie |
| 1998 | Cohen-Kettenis & van Goozen, casereport | Eerste publicatie |
| 2006 | Delemarre & Cohen-Kettenis (Eur J Endocrinol) | Formalisering: Tanner-2, 16-jaar, 18-jaar |
| 2009 | Endocrine Society guideline | Internationale codificatie |
| 2011 | de Vries et al., 1-jaars follow-up | Eerste cohortpublicatie |
| 2014 | de Vries et al., cohortstudie (n=55) | Centrale empirische publicatie |
| 2017 | Endocrine Society herziening | "< 16 jaar" hormonen mogelijk in geselecteerde gevallen |
| 2018 | Kwaliteitsstandaard Transgenderzorg (NL) | Nationale richtlijn vastgesteld |
| 2022 | SBU (Zweden) | Bewijsbasis "zeer lage zekerheid" |
| 2024 | Cass Review (VK) | NHS-beperking GnRHa buiten onderzoek |
Belangrijkste inhoudelijke veranderingen
- 1998 → 2006: overgang van casuïstiek naar gestandaardiseerde criteria.
- 2006 → 2017: opening voor cross-sex hormonen onder 16 jaar in geselecteerde gevallen (Endocrine Society; zie WPATH SOC).
- 2017 → 2024: meerdere landen (Zweden, Finland, VK, Noorwegen) introduceren beperkingen op GnRHa buiten onderzoekssetting.
Kritische noot
Elke wijziging in dit overzicht heeft het bereik van het protocol opgerekt of versoepeld (lagere leeftijden, kortere diagnostiek) — zonder dat aan elke versoepeling nieuw vergelijkend onderzoek voorafging. De Cass Review (2024) constateert dat een groot deel van de hedendaagse klinische praktijk niet meer berust op de oorspronkelijke evidence base, maar op opeenvolgende uitbreidingen waarvan de empirische status onduidelijk is.1
Zie ook
- Tijdlijn (volledig overzicht): Tijdlijn 1972–heden
- Per primaire studie: 1998, 2006, 2011, 2014
- Per evaluatierapport: Cass, SBU, COHERE
- Wereldwijde stand 2025: Stand 2025
- Personenregister — Cohen-Kettenis, Delemarre, de Vries, Cass.
- Internationale vergelijking — beleid per land in tabelvorm.
- FAQ · Begrippenlijst · Voor ouders.
Voetnoten
- Cass H. Independent review of gender identity services for children and young people: final report. NHS England; april 2024.