Aansprakelijkheid · Informed consent · 2026-05-24

Informed consent als sterkste spoor

In de praktijk is het informed consent-spoor verreweg de sterkste juridische route. Niet omdat de behandeling per definitie onrechtmatig zou zijn, maar omdat de patiënt achteraf kan stellen dat hij of zij — bij volledige informatie — anders had gekozen. Dat heet het informed consent counterfactual.

1. Onzekerheid over effectiviteit

Wanneer internationale reviews de bewijskwaliteit als very low beoordelen, is dat een wezenlijk feit. NICE (2020)¹, SBU (2022)² en de Cass Review (2024)³ komen alle tot deze kwalificatie. Een arts die de behandeling presenteert als veilig en effectief, terwijl in de internationale literatuur structurele twijfel bestaat, schendt de informatieplicht. Het kan niet zo zijn dat de Nederlandse arts deze discussie níet kent — of, als hij die wel kent, deze achterhoudt voor de patiënt.

2. Onomkeerbaarheid — de pauzeknop-mythe

Puberteitsremmers worden vaak gepresenteerd als pauzeknop. De praktijk laat iets anders zien. In het Nederlandse cohort van Brik et al. (2020) ging 98% van de adolescenten die puberteitsremmers kregen door naar cross-sex hormonen.⁴ Vergelijkbare cijfers — boven de 95% — komen uit het Tavistock-cohort (Carmichael et al. 2021)⁵ en latere reviews. Statistisch is dit geen pauze maar een instaproute. Een arts die de behandeling als reversibel presenteert, schetst een onjuist beeld.

Daarbij komen specifiekere onomkeerbare effecten: structurele effecten op botdichtheid⁶, mogelijk op hersenontwikkeling, en — in combinatie met cross-sex hormonen — permanente steriliteit. Chirurgische ingrepen zijn vanzelfsprekend definitief.

3. Vruchtbaarheidsverlies

Wanneer hormoonbehandeling start in de vroege puberteit (Tanner-stadium 2), is gametencryopreservatie vaak fysiologisch onmogelijk omdat er nog geen rijpe gameten zijn. De jongere wordt daarmee voor een levenslange beslissing geplaatst op een leeftijd waarop de ontwikkelingspsychologie hem of haar niet in staat acht de implicaties — kinderloosheid op 30-jarige, op 40-jarige leeftijd — werkelijk te overzien.

Een arts die deze beslissing faciliteert zonder zich rekenschap te geven van het feit dat een 13-jarige de impact van permanente onvruchtbaarheid niet kán overzien, staat juridisch zwak. Het verweer dat ouders ook tekenden vangt dit niet op: het kind is de patiënt, en het kind draagt de gevolgen levenslang.

4. Het bestaan van alternatieven

De Wgbo verplicht tot informatie over alternatieve behandelmogelijkheden, inclusief afwachtend beleid. Klassieke prospectieve studies (Wallien & Cohen-Kettenis 2008; Drummond et al. 2008; Steensma et al. 2013) en latere reviews vinden dat een aanzienlijk deel van prepuberale kinderen met genderdysforie deze gevoelens kwijtraakt zonder medische interventie — desistance.⁷ Genoemde cijfers liggen, afhankelijk van studie en cohort, doorgaans tussen 60 en 90 procent. Wanneer dit feit niet wordt besproken, of wanneer affirmatieve behandeling als enige optie wordt gepresenteerd, is de informatieplicht geschonden.

5. Comorbiditeit en differentiaaldiagnose

Bij jongeren die zich aanmelden voor genderzorg is comorbiditeit eerder regel dan uitzondering: autisme spectrum, depressie, angststoornissen, trauma, eetstoornissen.⁸ Wanneer deze niet eerst grondig zijn gediagnosticeerd en behandeld, is onduidelijk of de genderdysforie het primaire probleem is of een secundair symptoom. Een arts die deze zorgvuldigheid niet betracht, schendt de tweede tuchtnorm.